Tribuaren berbak: Euskara eta zientzia.

 Hemen duzue Tribuaren berbak saioan euskara eta zientziaren arteko harremana aztertzen duen programa. Klikatu argazkian:

Ondoren gelan hausnarketatxo bat egingo dugu eta horretarako galdera hauek erantzungo ditugu:

1) Zer esan zuen Adolfo Suarezek 1976an? Zein da zure iritzia honen inguruan?

2) Askotan entzun behar izan dugu D ereduan euskara arloak orduak kentzen dizkiola matematikari. Baina bideoan diotenez elebitasunak kalte ala on egiten die gainerako arloei?

3) Hona hemen bertsoa egiteko Galtxagorriri jarritako lau oinak: bertsolari, kantari, ugari, adi. Ea gai zareten errobotak baino bertso hobea egiteko.

4) Deskribatu NAO errobota. Etorkizunean horrelakoak ohikoak izango direla uste duzue?

5) Zer da IXA taldea?

6) Pisia eta Kimia liburuetako definizio bana duzue hemen. Ea asmatzen duzuen zein kontzeptu azaltzen ari diren:  

a) Igi guztietan iru gauza egoten dira; bidarloa, yoerea eta arintzea.

b) Kizi guztiak bitariko txatalak daukiez: txatalok Kizigunak, emea, (+ ikurragaz iragarten dana) eta Kizi-azalak, tximista-arra, (- ikurragaz iragarten dana).

7) Zeintzuk dira zientziaren hizkuntzak?

8) Zer da Lirainosaurus Astibiae? Zer da Wolframa?

9) Euskal Zientzia Fikziorik ba al dago?

10) Zein da Elhuyar fundazioaren helburua? Zein komunikazio formaturekin egiten du lan?

DBH, Batxi: Ipar hemisferioko tokirik hotzena, Oimiakon

Ipar hemisferioan tenperatura hotzenaren errekorra Oimiakon (Оймяко́н) herrian neurtu zen, -71'2ºC. Errusia ekialdean kokaturik dagoen herri honek 500 biztanle inguru ditu. Hemen duzue Mario Picazo meteorologoak bertan egindako dokumentala. Klikatu argazkian.

Otsailaren 11: Emakume zientzilarien eguna.

Otsailaren 11 Emakume Zientzilarien Nazioarteko Eguna da. Hemen dakarzkizuet hainbat emakume zientzilari. Saia zaitezte beraiei buruzko informazioa bilatzen.

 Inge Lehmann










Hipatia











Jane Goodall

Caroline Herschel











 Rosalind Franklin

Mary  Anning

Maria Skłodowska
(Marie Curie)

Margaret Cavendish

Jocelyn Bell Burnell

Émilie du Châtelet

Artikoaren elegia

Ludovico Einaudi pianojole italiarrak glaziar eremu batean grabaturiko piano pieza da, Greenpeaceren Klima aldaketaren kanpainaren parte izan dena. Klikatu argazkian.

Mutila eta bere atomoa

Askotan galdetu izan duzue ea molekulak ikusteko gai izan den inor. Hemen duzue CO (karbono monoxidoen) molekulekin egindako filme labur bat, "munduko filmerik txikiena" izena ere eman zaiona.

Bertan STM motako mikroskopioa erabiliz azalera lau batean CO molekulak kokatu dituzte eta framez frame filme bat egin dute. Ea gustuko duzuen. Klikatu argazkian.

Batxi 2: Lur. Polena Arrasaten

Aste honetan izaki bizidunek azaltzen dituzten ugal estrategiak landu ditugu, K eta r estrategiak hain zuzen ere.
Duela bi aste Arrasate inguruan ateratako argazki honek argi erakusten du r estrategia, kasu honetan pinuen estrategia. Egun berean polen piloa jaurti zuten, behelaino hori bat sortzeraino.
Klikatu argazkian handiago ikusteko.

Emakumeak eta Zientzia

Hemen duzuen bideoaren izenburuak bertan kontatzen denari buruz nahikotxo argitzen du: Bera zientzilari aparta zen gurasoek neska polita baino ez zela esan zioten arte.

Verizon elkarteak egindako bideoa da eta nesken garapen tekniko eta zientifikoarekiko motibazioa sustatzea du helburu. Dirudienez Estatu Batuetan laugarren mailako nesken artean %66ak zientziak edo matematika gustoko dituela esaten du baina ondoren ingeniaritza-ikasleen arteko %18a baino ez dira neskak. Klikatu argazkian.

Martxoaren 8a, emakume langilearen eguna.

Martxoaren 8.an Emakume Langileen Eguna ospatzen da eta bidezkoa da zientzia arloan emakumeek egindako ekarpenak kontuan hartu eta baloratzea. Zientzian aritutako emakumeetaz hitzegiten dugunean Marie Curie baino ez zaigu etortzen burura eta aintzinaroan Hipatiak sona handia izan zuen. Hala ere aurkikuntza garrantzitsuak egin dituzten emakumeak asko izan dira eta gehienetan saria edo errekonozimendua ukatu zaie. Bila ezazue ondorengo zientzilarien inguruko informazioa eta zientziari egindako ekarpena.

 Inge Lehmann










Hipatia











Jane Goodall

Caroline Herschel











 Rosalind Franklin

Mary  Anning

Maria Skłodowska
(Marie Curie)

Margaret Cavendish

Jocelyn Bell Burnell

Émilie du Châtelet

DBH 2: Mate. Lehen mailako ekuazioen problemak

1) Leire, Johann, Beatriz eta Manexek matematika azterketa egin zuten astelehenean eta gaur jaso dituzte notak. Leirek nota ona atera du, Johannek berriz hiru puntu gehiago lortu ditu. Beatrizek Leirek baino bi puntu gutxiago ditu eta azkenik Manexek Leirek baino puntu bat hobea lortu du. Guztien notak batuta 30 puntu izan badira, zein izan da bakoitzaren nota?
 
2) Etxetik 90 kilometrotara zaude eta ez duzu dirurik, beraz autostop egitea erabaki duzu. Gelditu den lehenengo autoan distantzia luzea egin duzu, bigarren autoan lehenengoan baino 15 kilometro gutxiago eta hirugarrenean bigarrenak baino 25 km gehiago, azkenean zure atarian utzi zaituelarik. Zein da auto bakoitzean aurreratu duzun distantzia?

3) Sagar kilo baten prezioa mandarina kiloaren prezioaren bikoitza baino euro bat gutxiago da. Gaur hiru kilo sagar eta lau kilo mandarina erosi ditut eta 17 euro ordaindu ditut. Zein da fruta bakoitzaren prezioa?

4) Sara eta Maitane ahizpak dira. Maitaneren adina Sararenaren herena baino lau urte gehiago da. Bien adinen baturak 24 urte ematen badu, zein da ahizpa bakoitzaren adina?

5) Hiru sagardo kupela ditugu, hirurak neurri berekoak. Lehenengo kupela erdiraino beteta dago, bigarren kupelaren herena baino ez dago beteta eta hirugarren kupelean 3/4a hutsik dago. Kupela bakoitzean gelditzen den sagardoa neurtu dugu eta 52 litro daudela ikusi dugu. Hau jakinik, zein da gure kupelen bolumena?

DBH 2: Mate. Lehen mailako funtzioak (3)

Hemen lehen mailako hainbat funtzio. Bikoteka marraz itzazu grafikatan eta ondoren galdera hauek erantzun itzazu:
- Zein motatako funtzioa da bakoitza (lineala, afina ala konstantea)?
- Gorakorra ala beherakorra da?
- Zein puntutan elkartzen dira funtzio biak?

Funtzio bikoteak:
A) y = x + 4 ; y = -2.x + 1
B) y = x - 1 ; y = 2.x
C) y = 2.x - 5 ; y = x + 3
D) y = 3 ; y = 2.x - 1
E) y = 1 - 4.x ; y = 2.x - 5

DBH 2: Mate. Lehen mailako funtzioak (2)

3) Donejakue bidea egiten ari nintzela Naiaran Pedro aurkitu nuen. Bera hiru egun lehenago bidea egiten hasia zen eta dagoeneko 75 kilometro ibiliak zituen. Nik berarekin batera aurrera jarraitzea erabaki nuen hurrengo hamar egunetan.
- Zenbat kilometro izango zituen ibiliak Pedrok nirekin elkartu eta bi egunetara? eta nik agur esan nionean?
- Leon Naiaratik 300 kilometrotara badago eta santiago distantzia bikoitzera, zenbat egun behar izango zituen hiri bietara iristeko?

4) Pedro Galiziako mugara iritsi eta 21 metroko altuera duten eukaliptoen aurrean dago. Urtero 3'5 metro hazten direla esan diote.
- Egin ezazu hurrengo hamar urteetako grafika.
- Zein da eukaliptoen hazkuntza zehazten duen formula?
- Zein altuera izango dute zuk 30 urte betetzen dituzunean?
- 84 metrotako altuera dutenean mozten badituzte, zein urtetan izango da hori?

DBH 2: Mate. Lehen mailako funtzioak (1)

1) Lantziegoko etxe bat alokatu du familia batek. Ordaintzen duten alokairua hileko 400 €-koa da, baina hasieran fidantza gisa 1000€ eman behar izan dituzte.
- Egin ezazu lehen 10 hilabetetako grafika.
- Aurki ezazu grafika horrek jarraitzen duen formula.
- Zenbat ordaindu izango dute guztira bi urte betetzerakoan?
- Hiru urte eta erdi bertan bizi ondoren etxez aldatzea erabaki dute eta fidantza itzuli zaie. Zenbat ordaindu dute beraz guztira denbora horretan?

2) Hartz arre bat maiatzean hasi da hibernaziorako prestatzen. Orduan 170 kg-ko pisua zeukan eta hilero 20 kg irabazten ditu.
- Egin ezazu abendurarteko pisuaren grafika.
- Zehaztu grafika hori betetzeko erabili den formula.
- Zein da abenduan irabazitako pisuaren portzentaia?
- Hartzak hibernaziorik egingo ez balu zein pisu izango luke hurrengo urteko maiatzean?

DBH 2: Matematika. Pitagorasen teorema

1) Triangelu zuzen baten katetoek 6 cm eta 8 cm neurtzen dute hurrenez hurren. Zein izango da hipotenusaren luzera?
2) Triangelu zuzen baten hipotenusak 25 metro neurtzen ditu. Kontutan izanik katetoetako batek 12 metro neurtzen dituela, zein izango da beste katetoaren neurria?
3) Ondoko eskailera 2'40 metrotako altuerara iritsi da horman eta eskaileraren oina hormatik 50 cm-ra dago. zein izango da eskaileraren luzera? Eta irudiari begiratuta, zein da maila bakoitzetik hurrengora dagoen distantzia?
4) Triangelu zuzen baten hipotenusak 8 cm neurtzen ditu eta katetoetako batek hipotenusaren hiru laurdena. Kalkulatu bigarren katetoaren luzera.
5) Triangelu zuzen eta isoszele baten kateto batek 5 cm neurtzen baditu, kalkulatu hipotenusaren eta beste katetoaren neurriak.
6) Kartaboi honen kateto bat bestearen bikoitza dela jakinik aurki itzazu alde guztien neurriak (klikatu irudian handiagoa ikusteko)

DBH 2: Matematika. Pitagorasen teorema

Imagina ezazue irudian agertzen diren bi futbol taldeen zelaietan marra diagonal bat zuriz markatzeko eskatzen dizuetela, korner batetik bestera. Zenbat neurtuko luke zelai bakoitzean margoturiko marrak?

DBH 2: Matematika. Funtzioak.

1) Hona hemen bi funtzio. Egin itzazu beren adierazpen grafikoak grafika berean eta esan ezazu non elkartzen diren eta zein koadrantetan. y= 3-x eta y= 3x-5.
2) Bost metrotako altueran zegoen globo arroxa bat askatu egin da eta segunduro bi metro igotzen ari da. Bila ezazu adierazpen aljebraikoa, egin ezazu grafika eta esan ezazu martxa horretan jarraituta zein altueratan egongo den minutu laurden bat pasa ondoren. Zein funtzio mota da?
3) Aurki ezazu (-2, 5) eta (1,-4) puntuetatik pasatzen den zuzenaren adierazpen aljebraikoa.
4) Kola pote batek 250 ml kola dauka baina Teknologiako proiektuan 40 ml gastatzen dugu klase ordu bakoitzean. Bila ezazu egoera honen adierazpen aljebraikoa eta egin ezazu ondoren dagokion grafikoa. Zein funtzio mota da?
5) Aurki ezazu y=2x+1 eta y=-3x-4 funtzioak elkartzen diren puntua, eta esan ezazu zein koadrantetan dagoen.

DBH 2: Matematika. Funtzioak (hiztegia)

Funtzioen gaian ikastitako hiztegiaren errepasua egingo dugu orain.

Adierazpen algebraikoa: Funtzio bat adierazteko erabiltzen den formula algebraikoa.
Adierazpen grafikoa: Funtzio bat adierazteko erabiltzen den grafika.
Abszisen ardatza: Grafika batean x-en balioak kokatzen diren ardatz horizontala.
Ordenatuen ardatza: Grafika batean y-ren balioak kokatzen diren ardatz bertikala.
Koadrantea: Ardatz kartesiarrek planoa zatitzen duteneko laurden bakoitza.
Koordenatuak: Puntu bat kokatzeko erabiltzen diren abszisaren eta ordenatuaren balioak.
Jatorrizko puntua: Ardatz biek bat egiten duten puntua (0,0).
Funtzio gorakorra: x eta y proportzionalak direneko funtzioa, hau da x handitzean, y ere handitzen da. Adibidez: y=4x+2
Funtzio beherakorra: x eta y alderantziz proportzionalak direneko funtzioa, hau da, x handitzean, y txikitzen da. Adibidez: y=-2x+3
Malda: funtzio baten inklinazioa. (x biderkatzen ari den zenbakia)
Jatorrizko ordenatua: Lerro zuzenak ordenatuen ardatza mozten dueneko puntua. (solte dagoen zenbakia)
Funtzio lineala: Adierazpen grafikoan zuzena jatorrizko puntutik pasatzen duena (y=a.x). Azpiko irudian y=x
Funtzio afina: Adierazpen grafikoan zuzena jatorrizko puntutik pasatzen EZ duena (y=a.x+b). Azpiko irudian y=x+1
Funtzio konstantea: Adierazpen grafikoan zuzena abszisen ardatzaren paralelo doana (y=b). Azpiko irudian y=1

DBH 2: Mate Tailerra. Zientzilariak (eta 3)

Hona hemen azkenengo zientzialari bat. Bere garaian oso ospetsua izan zen eta oraindik ere berak asmatutako teoriek gure artean diraute. Hona hemen bere irudia. Esaidazu berari buruz dakizun guztia, baina bereziki nor zen eta zergatik den famatua.

DBH 2. Mate tailerra. Liburu zientifikoak

Hona hemen zientziaren historia eta ikuspuntua erabat aldatu duten lau liburu (klikatu irudian handiago ikusteko).
Esan ezazu bakoitzari buruz:
- Izenburua (benetakoa eta euskarazkoa).
- Idazlea.
- Non argitaratu zen eta zein urtetan.
- Zein zientziari loturik dagoen (baten batek arlo asko hartuko ditu)
- Zergatik den hain garrantzitsua.
- Liburu horretan idatzitako gauzek oraindik balio al dute?

DBH 2: Matematika. Itzuliko etapa

Hona hemen Haimar Zubeldia txirrindulariak Euskal Herriko itzulian irabazi zuen etaparen profila eta uneoro eraman zuen abiaduraren gorabeherak. 125. kilometroan tropeletik ihes egin zuen eta bakarrik iritsi zen helmugara. Irudia handiago ikusteko egin ezazu klik bertan.


Ariketak:

1) Lehenengo tarteko helmugan sprintatu egin duela uste duzu? Eta bigarrenean?
2) Zein tartetan joan da lasaien?
3) Zein unetan hartu du abiadurarik handiena? Eta zenbateko abiadura izan da?
4) Zein izan da abiaduraren igoerarik handiena? Zenbateko igoera izan da?
5) Zein izan da jarraian igo behar izan duten mendirik handiena? Eta zenbateko altuera igo dute tarte horretan?
6) Begiz ikusita, esan ezazu etapa honetan zenbateko distantzia ibili duten zure ustez (gutxi gora behera, noski).
7) Egunkarirako etaparen kronika idazteko eskatu dizute. Aurrez erantzundako galderak erabil ditzakezu zure kronika idazteko. Kontatu zer gertatu den, nolakoa izan den etapa eta une bakotzean nolakoa zen txirrindulariaren abiadura (eta zergatik). Imaginazioa erabili ezazu hutsuneak betetzeko.

DBH 2: Mate Tailerra. Zientzilariak (2)

Ondorengo zientzilariei buruzko aurkezpen bat prestatu behar duzue (Open Office aurkezpena, PowerPoint, Google Docs... erabiliz). Hemen daukazue zientzilarien zerrenda bat. Kolore bakoitzeko bana aukeratu:

Demokrito
Aristoteles
Nicolae Copernico
Galileo Galilei
Dmitri Mendeleyev
Gregor Mendel
Hipatia
Bingen-go Hildegarda
Marie Curie